Unutkanlığın Ne Kadarı Normal?

Dr. Mehmet Karaca
İstanbul Cerrahi Hastanesi
http://www.istanbulcerrahi.com/saglik-haberi-unutkanlik-demans.asp

Aysun hanım 35 yıldır öğretmenlik yapıyor. Ona yaşama sevinci aşılayan öğretmenliği çok sevmesine rağmen bir süredir işiyle ilgili ayrıntıları unutmaya başladı, düşüncelerini düzene sokmakta zorlanır hale geldi. Önceleri durumuna gülüp geçtiyse de hafıza sorunu artarak devam etti. Ailesi ve yakın çevresi bu unutkanlıkları anlayışla karşılasalar da onlar da bir şeyler yapmaları gerektiğini hissediyor ancak ne yapmaları gerektiğini kestiremiyorlardı. Okul yöneticileri ve veliler de Aysun hanımın mesleki performansı konusunda endişelenmekteydiler. Okul müdürü, Aysun hanıma bir doktora danışması tavsiyesinde bulundu. Aysun hanım şimdi bir yandan kendine ve içinde bulunduğu bu yıldırıcı duruma kızıyor diğer yandan da yaşadığı sorunların Alzheimer hastalığının belirtisi olup olmadığını merak ediyor.
Çoğumuz “unutkanlaşma” endişesini taşırız. Yine pek çoğumuz unutkanlığın Alzheimer hastalığının ilk belirtisi olabileceğinin farkındayızdır. Geçtiğimiz yıllarda yapılan bazı araştırmalar hafıza konusunda pek çok yeni bilgiyi günışığına çıkardı. Bu yeni bilgiler, neden kimi hafıza problemlerinin ciddi ve önemli, diğer kimi hafıza problemlerinin de o kadar ciddi olmadığı konusunda aydınlanmamızı sağladı.

Hafızada Yaşa Bağlı Değişiklikler
Unutkanlık normal yaşlanmanın bir parçası olabilir. Yaşımız ilerledikçe tüm vücudumuzda olduğu gibi beynimizde de bazı değişiklikler olur. Bunun sonucunda, kimimiz yeni bir bilgiyi öğrenmenin eskiye oranla daha fazla zaman aldığını, kimimiz bildiğimiz şeyleri hatırlamakta zorlandığımızı fark ederiz. Bazılarımız anahtar, gözlük gibi kişisel eşyalarımızı koyduğumuz yeri hatırlayamayabiliriz. Bu belirtiler genellikle hafif unutkanlığın belirtileridir ve ciddi hafıza sorunlarına işaret etmez.

Kimi ileri yaşlı yetişkinler karmaşık hafıza ve öğrenme testlerinde gençler kadar başarı gösteremeyebilir. Ancak araştırmalar ileri yaşlı yetişkinlerin yeterli zaman verildiğinde söz konusu testlerde genç yetişkinler kadar başarılı olabildiklerini göstermiştir. Dahası, araştırmalar sağlıklı ileri yaşlı yetişkinlerin “kelime haznesi” gibi kimi zihinsel yetenek alanlarında genç yetişkinlerden de başarılı olduğunu ortaya koymuştur.

Hafıza Kaybının Diğer Nedenleri
Bazı hafıza sorunları tedavi edilebilir sağlık problemlerine bağlı olabilir. İlaç yan etkileri, B12 vitamini eksikliği, kronik alkolizm, beyin tümörleri, sinir sistemini etkileyen enfeksiyonlar veya beyin damarlarında kan akımını kesintiye uğratan pıhtılar hafıza kaybına ve akabinde bunamaya (demans) neden olabilir. Tiroid bezinin, böbreklerin ve karaciğerin tedavi edilebilir kimi hastalıkları da hafıza sorunlarına neden olabilir. Bu saydığımız ciddi sağlık problemlerinin tedavisi zaman kaybetmeden yapılmalıdır.

Stres, endişe bozukluğu veya depresyon gibi duygulanım sorunlarının da unutkanlığa neden olabildiği artık iyi bilinmektedir. Duygusal sorunlara bağlı unutkanlığa yanlışlıkla demans tanısı konması da az görülen bir durum değildir. Örneğin, kısa süre önce emekli olduğundan kendini boşluğa düşmüş hisseden ya da eşini veya bir yakınını kaybettiği için yasta olan bir kişi bu önemli hayat değişiklikleri ile mücadele etmeye çabaladığı süre boyunca zihinsel karmaşa yaşayabilir ve unutkanlaşabilir.

Genelde duygusal nedenlere bağlı unutkanlık ve akıl karışıklığı zaman içerisinde duyguların hafiflemesi ile geçer. Ailenin ve arkadaşların desteği bu dönemde çok faydalı olacaktır. Ancak bu süreç fazlaca uzar ise, yani duyguların normalleşmesi için makul bir süre geçtikten sonra zihinsel problemler, unutkanlık devam etmekteyse doktora danışmak gereklidir. Zira duygulanım sorunlarına bağlı unutkanlık da sözel terapi, ilaç tedavisi veya her ikisinin birlikte kullanımı ile tedavi edilebilir.

Daha Ciddi Hafıza Sorunları
Bazı ileri yaşlı yetişkinler için hafıza problemleri hafif bilişsel bozukluk (Mild Cognitive Impairment, MCI) ya da demans gibi daha ciddi bir sorunun ilk belirtisi olabilir. Endişe edecek düzeyde hafıza sorunu yaşayan bireylerin doktorlarına danışması büyük önem taşımaktadır. Doktorunuz öykünüzü alarak, kapsamlı bir fizik muayene ve bazı testler yaparak hafıza probleminize tanı koyma yolunda ilk adımları atacaktır.

Unutkanlık için yapılacak tam bir tıbbi değerlendirme tıbbi geçmişin, kullanılan reçeteli ve reçetesiz ilaçların, diyetin ve gerekli laboratuar/görüntüleme tetkiklerinin gözden geçirilmesi gibi bileşenler içerir. Doğru tanı için detaylar son derece önemli olduğundan, doktorunuz aile bireyleri, bakıcı, yakın arkadaş gibi sizi iyi tanıyan kişilerin de fikrini almak isteyebilir.

Doktorunuz hafıza problemlerinin kökenini tespit etmek için kan ve idrar testleri isteyebilir. Ayrıca hafızayı ve “problem çözme”, “lisan” gibi zihinsel faaliyetin diğer alanlarını değerlendirmek için bazı testler yapabilir. Kimi durumlarda hafıza problemlerine neden olabilecek hastalık ihtimallerini dışlamak için bilgisayarlı tomografi (BT) ya da manyetik rezonans görüntüleme (MRG) adı verilen görüntüleme yöntemlerine başvurmak gerekebilir.

Amnestik Hafif Bilişsel Bozukluk (Amnestic Mild Cognitive Impairment, MCI).
 Hafıza sorunları yaşayan kişilerin bir kısmına amnestik hafif bilişsel bozukluk tanısı konur. Hafif bilişsel bozukluğu olan kişiler kendi akranlarına kıyasla daha fazla hafıza sorunu yaşarlar ancak bu sorunlar Alzheimer hastalığında görülenler kadar şiddetli değildir ve günlük yaşam aktivitelerini fazlaca etkilemez.

Hafif bilişsel bozukluğun belirtileri arasında sık sık gözlük, anahtar gibi kişisel eşyaları nereye koyduğunu hatırlayamama, önemli toplantıları ve randevuları unutma, söylenmek istenen kelimeleri hatırlamakta zorlanma sayılabilir. Aile ve yakın çevre bu hafıza takılmalarını fark edebilir ve kişi de hafızasını yitirmekte olduğu endişesini taşıyabilir. Sıklıkla, hafif bilişsel bozukluğu olan kişinin doktora başvurmasına neden olan da bu endişedir.

Araştırmalar hafif bilişsel bozukluğu olan kişilerin Alzheimer hastalığına yakalanma riskinin toplum genelinden daha fazla olduğunu göstermiştir. Yine de bu, hafif bilişsel bozukluğu olan herkesin ileride Alzheimer hastalığına yakalanacağı anlamına gelmemektedir. Neden hafif bilişsel bozukluğu olan kişilerin yalnızca bir bölümünün Alzheimer hastalığına ilerlediğini açıklamaya çalışan bilimsel araştırmalar sürmektedir.

Günümüzde hafif bilişsel bozukluğun standart bir tedavisi bulunmamaktadır. Eğer hafif bilişsel bozukluğunuz varsa doktorunuzun sizi takibe alması çok önemlidir. Doktorunuz gerekli gördüğü aralıklarla hafıza ve bilişsel yetilerinizi basit bazı testlerle ölçecek ve ortaya çıkabilecek değişiklikleri tespit etmeye hazır olacaktır. Bu tarihte hafif bilişsel bozukluğun tedavisine yönelik onaylanmış herhangi bir ilaç bulunmamaktadır.

Bunama/Demans. Bunama ya da demans, hafıza, muhakeme ve soyut düşünme gibi zihinsel yetilerin kişinin günlük yaşam aktivitelerini etkileyecek ölçüde gerilemesidir. Demans aslında kendi başına bir hastalık değil bir belirtiler topluluğudur. Bu belirtilere neden olabilecek çeşitli hastalıklar vardır ve Alzheimer hastalığı da bu hastalıklardan biridir. Demansta zihinsel yetileri kaybetme hızı, başka bir deyişle hastalığın ilerleme hızı,  kişiden kişiye değişebilmektedir.

Demansta görülebilecek bazı belirtiler:
Genel olarak hatırlama zorluğu
Cevaplanmış bir soruyu tekrar tekrar sorma
Aynı öyküyü tekrar tekrar anlatma
Kişinin tanıdık bilindik ortamlarda kaybolması
Talimatları takip etme zorluğu
İçinde bulunulan zaman, yer ve kişiler konusunda kafa karışıklığı
Kişisel güvenliği önemsememe, “güvenlik mevhumunu” kaybetme
Hijyene özen göstermeme
Beslenmeye özen göstermeme
Bunamaya en sık neden olan iki durum Alzheimer hastalığı ve vasküler (damarsal) demanstır. Her iki hastalığı da ortadan kaldırıcı tedavi imkanı günümüzde yoktur.

Alzheimer hastalığında beynin çeşitli bölümlerinde sinir hücrelerinde kimi yapısal değişiklikler olur. Bu değişiklikler sinir hücrelerinin ölümüyle sonuçlanır. Alzheimer hastalığının belirtileri genellikle yavaş başlar ve zamanla sinir hücrelerindeki hasarın beynin diğer bölümlerine yayılmasıyla belirtiler ağırlaşır ve artar. Unutkanlık, yerini düşünme, muhakeme güçlüğü, aile bireylerini ve arkadaşları tanıyamama, para hesabı yapamama, otomobil kullanamama gibi günlük hayatı etkileyen daha ciddi sorunlara bırakır. En son aşamada kişi tamamen bakıma muhtaç hale gelir.

Vasküler demansta ise beynin kan dolaşımını kesintiye uğratan bir veya bir seri inme beyin dokusunun çeşitli bölgelerinin ölümüne neden olur. Vasküler demansın belirtileri değişkenlik gösterebilir ancak genel olarak hastalık Alzheimer hastalığının aksine ani başlangıçlıdır ve şikayetler beynin hangi bölgesinin kan akımının ne derecede kesintiye uğradığıyla ilişkilidir. Kişinin hafıza, dil, soyut düşünme ve koordinasyon yetileri etkilenebilir. Duygulanım ve kişilik değişiklikleri de sık rastlanan belirtilerdir.

İnmeye bağlı hasarın telafisi mümkün olmadığından inme belirtileri olan kişilerin derhal tıbbi bakıma ulaşmaları son derece önemlidir. İnmenin tekrarlamaması için gerekli tedbirlerin alınması da bir o kadar önemlidir, zira tekrarlayan inmeler vasküler demansın neden olduğu belirtilerin artmasına neden olabilir. Alzheimer hastalığı ve vasküler demansın birlikte görülmesi de az rastlanan bir durum değildir.

Demansın Tedavisi
Demansı olan kişiler mutlaka doktor takibinde olmalıdır. Bu konuyla ilgili gerekli takibi genellikle iç hastalıkları uzmanları, geriatristler, nörologlar ve psikiyatristler yapmaktadır. Doktorunuz hastanın fiziksel ve davranışsal problemleri (saldırganlık, hırçınlık, ajitasyon, amaçsız dolaşma, kaybolma gibi) ile ilgili tedaviyi sağlayacak ve hastanın ve hasta yakınlarının akıllarını takılan pek çok soruya yanıt verebilecektir.

Alzheimer hastalığında ilaçla tedavi de uygulanmaktadır.

Halen hastalığı belirtilerini azaltma ve ilerleyişini yavaşlatma endikasyonları ile onaylanmış dört farklı ilaç bulunmaktadır. İlaçla tedavinin düşünme, hafıza ve konuşma becerileri üzerine olumlu etkileri olduğu, davranış problemleri sıklığını azalttığı ve hastanın bakımından sorumlu kişilerin yükünü (caregiver burden) azalttığı bildirilmektedir. İlaçların olumlu etkileri birkaç aydan birkaç seneye kadar sürebilmektedir. Ancak ne yazık ki mevcut ilaçlar hastalığın ilerleyişini durdurmamaktadır. Zihinsel gerilmeyi yavaşlatacak ve Alzheimer hastalığının gelişmesini önleyecek ilaçlar üzerinde bilimsel çalışmalar sürmektedir.

Vasküler demansı olan kişilerin inmelerin tekrarlamaması için dikkat etmesi gereken noktalar vardır. Bunlar arasında öne çıkanlar kan basıncının (yüksek tansiyon) düzenlenmesi, yüksek kolesterolün ve diyabetin sıkı kontrol altına alınması ve sigara içmemek sayılabilir. Bu noktada da hasta doktoruyla sıkı ilişki içinde olmalı risk profilini iyileştirmeye yönelik tedavi planı beraberce yapılmalıdır. Vasküler demansın neden olduğu hafıza ve zihinsel sorunların şiddetini azaltmaya yönelik ilaçlar geliştirme çalışmaları devam etmektedir.

Demansın erken evrelerinde aile bireyleri ve yakın çevrenin hastanın günlük rutinlerini, aktivitelerini, sosyal hayatını olabildiğince normal sürdürme adına vereceği destek son derece önemlidir. Demanslı kişiler, zaman, tarih, yaşadıkları yer, evde ve dünyada olup bitenler gibi yaşam ayrıntıları konusunda sık sık güncellenmelidir. Ev içinde hafızaya yardımcı araçlardan faydalanmak iyi bir fikirdir. Demanslı yakını olan pek çok aile büyük bir takvim kullanarak olan biteni bu takvime not etmenin, günlük plan yapmanın, evdeki aletlere güvenlik notları ve bu aletlerin kullanımını anlatan basit yönergeler iliştirmenin oldukça yararlı olduğunu bildirmektedir.

Ne Yapabilirsiniz?
Eğer siz veya bir yakınınızın hafıza sorunları konusunda endişe duymaya başladıysanız doktorunuza başvurmanız önemlidir. Doktorunuz sorunu teşhis edebilir, takibe alabilir ve gereği halinde sizi başka bir branşa yönlendirebilir.

Eğer Alzheimer hastalığı tanısı alırsanız bu alanda tecrübeli bir hekimin tavsiyeleri hastalığın seyri süresince karşılaşacağınız sorunların üstesinden gelmenize çok yardımcı olacaktır.

Bu Yazıyı Paylaş

Yorum Yaz